هجرت صغري و كبري در سلوك عارفان

آيه الله حاج آقا مجتبي تهراني:
(بدان اي غريز سالك) اگر دلبستگي به خدا آمد، هجرت را هم به همراه دارد...
ما دو هجرت داريم:
يكي هجرت بيروني است كه به آن «هجرت صغري» گفته مي شود
و ديگري هجرت دروني است كه از آن تعبير به «هجرت كبري» مي كنند.

همچنان كه دو مجاهده و جهاد في سبيل الله داريم:
يكي جهاد اصغر است و ديگري جهاد اكبر...
بنابراين حقيقتِ ايمان، دلبستگي به خدا است. هجرت و مجاهدت هم از لوازم وجودي آن است و از حقيقتِ ايمان جدا نشدني است.

هر كدام از هجرت و مجاهدت، هم جنبه بيروني دارند و هم جنبه دروني.
البته چون ايمان داراي مراتب است و شدت و ضعف دارد، قهراً آثار وجودي آن هم به همان تناسب شدت و ضعف دارد، ولي نمي شود كسي بگويد «من مومنم» و به طور كلي هجرت نداشته باشد.
نمي شود كسي بگويد «من مومنم» و به طور كلي مجاهدت نداشته باشد. اين غيرممكن است...
تمام انبياي الهي، به خصوص آنها كه مرسل بودند، همگي اين دو ويژگي را داشتند. تمام انبياء هم هجرت داشتند و هم مجاهدت...

البته اين را هم بدانيد كه پاي اين هجرت ها و مجاهدت ها بايد ايستاد. چون از نظر ظاهر، ممكن است دشواري هاي زيادي درپي داشته باشد...
هجرت، در اصل به معناي كوچ كردن است؛ يك حالت گريز و انتقال و سفر است.
هجرت صغري همين كوچ كردن ظاهري از منطقه اي به منطقه ديگر است... هجرت صغري، هجرت ظاهري و كوچ كردن ظاهري براي حفظ آن دلبستگي و ايمان است... حقيقت هجرت خيلي وسيع است...

 اما هجرت كبري، هجرت دروني است. آن هم كوچ و گريز است، ولي گريزي دروني براي حفظ آن تعلقِ قلبي انسان به خداست.
اين هجرت در ارتباط با جميع ابعاد دروني انسان مطرح است.

سلوك عاشورايي، منزل سوم