هجرت و مراتب آن در سلوك عارفان
«هجرت عام» و «هجرت خاص»:
هجرت عام نسبت به جميع موجودات عالم است و اختصاص به انسان ندارد.
تمام ذرات اين عالم به يك معنا مهاجر الي الله هستند.
تمام اينها حركت دارند و كوچ مي كنند و مسافر هستند و مقصد هم اوست.
فقط فرق در اين است كه هجرت خاص انسان، اختياري است و ارادي؛

ولي هجرت عام، غيراختياري و غيرارادي است.
به تعبير قرآن كه در باب سجده عام همه موجودات براي خدا مي فرمايد:
«ولله يسجد من في السموات والارض طوعا و كرها»(رعد-15)
اين حركت و كوچ هم يا «طوعي» است و يا «كرهي» كه در باب هجرت عام، «كرهي» است.
هجرت ارادي و اختياري انسان در جميع ابعاد وجودي اش صورت مي گيرد،
در ابعاد عقلي، قلبي و نفسي و اعضاي جوارحي اش.

انسان مهاجر كه هجرت الي الله تعالي دارد، هجرتش داراي مراتب و درجات است.
مقامات معنويه اي را كه براي سير انسان مطرح مي كنند، همان هجرت از مقامي به مقام ديگر است.

يعني اين مسافر از منزلي به منزل ديگر كوچ مي كند.
مثلا از منزل «يقظه» شروع مي كند و به منزل «توحيد» مي رسد.
تمام اين مقامات، منازل بين راهند و آنچه كه براي انسان سازنده است، يعني انسان را به كمال وجودي اش مي رساند، همين هجرت ها و مسافرت ها است.

سلوك عاشورايي، آيت الله شيخ مجتبي تهراني، منزل سوم، ص 137