هجرت و مراتب آن در سلوك عارفان
«هجرت عام» و «هجرت خاص»:
هجرت عام نسبت به جميع موجودات عالم است و اختصاص به انسان ندارد.
تمام ذرات اين عالم به يك معنا مهاجر الي الله هستند.
تمام اينها حركت دارند و كوچ مي كنند و مسافر هستند و مقصد هم اوست.
فقط فرق در اين است كه هجرت خاص انسان، اختياري است و ارادي؛

ولي هجرت عام، غيراختياري و غيرارادي است.
به تعبير قرآن كه در باب سجده عام همه موجودات براي خدا مي فرمايد:
«ولله يسجد من في السموات والارض طوعا و كرها»(رعد-15)
اين حركت و كوچ هم يا «طوعي» است و يا «كرهي» كه در باب هجرت عام، «كرهي» است.
هجرت ارادي و اختياري انسان در جميع ابعاد وجودي اش صورت مي گيرد،
در ابعاد عقلي، قلبي و نفسي و اعضاي جوارحي اش.

انسان مهاجر كه هجرت الي الله تعالي دارد، هجرتش داراي مراتب و درجات است.
مقامات معنويه اي را كه براي سير انسان مطرح مي كنند، همان هجرت از مقامي به مقام ديگر است.

يعني اين مسافر از منزلي به منزل ديگر كوچ مي كند.
مثلا از منزل «يقظه» شروع مي كند و به منزل «توحيد» مي رسد.
تمام اين مقامات، منازل بين راهند و آنچه كه براي انسان سازنده است، يعني انسان را به كمال وجودي اش مي رساند، همين هجرت ها و مسافرت ها است.

سلوك عاشورايي، آيت الله شيخ مجتبي تهراني، منزل سوم، ص 137

هجرت صغري و كبري در سلوك عارفان

آيه الله حاج آقا مجتبي تهراني:
(بدان اي غريز سالك) اگر دلبستگي به خدا آمد، هجرت را هم به همراه دارد...
ما دو هجرت داريم:
يكي هجرت بيروني است كه به آن «هجرت صغري» گفته مي شود
و ديگري هجرت دروني است كه از آن تعبير به «هجرت كبري» مي كنند.

همچنان كه دو مجاهده و جهاد في سبيل الله داريم:
يكي جهاد اصغر است و ديگري جهاد اكبر...
بنابراين حقيقتِ ايمان، دلبستگي به خدا است. هجرت و مجاهدت هم از لوازم وجودي آن است و از حقيقتِ ايمان جدا نشدني است.

هر كدام از هجرت و مجاهدت، هم جنبه بيروني دارند و هم جنبه دروني.
البته چون ايمان داراي مراتب است و شدت و ضعف دارد، قهراً آثار وجودي آن هم به همان تناسب شدت و ضعف دارد، ولي نمي شود كسي بگويد «من مومنم» و به طور كلي هجرت نداشته باشد.
نمي شود كسي بگويد «من مومنم» و به طور كلي مجاهدت نداشته باشد. اين غيرممكن است...
تمام انبياي الهي، به خصوص آنها كه مرسل بودند، همگي اين دو ويژگي را داشتند. تمام انبياء هم هجرت داشتند و هم مجاهدت...

البته اين را هم بدانيد كه پاي اين هجرت ها و مجاهدت ها بايد ايستاد. چون از نظر ظاهر، ممكن است دشواري هاي زيادي درپي داشته باشد...
هجرت، در اصل به معناي كوچ كردن است؛ يك حالت گريز و انتقال و سفر است.
هجرت صغري همين كوچ كردن ظاهري از منطقه اي به منطقه ديگر است... هجرت صغري، هجرت ظاهري و كوچ كردن ظاهري براي حفظ آن دلبستگي و ايمان است... حقيقت هجرت خيلي وسيع است...

 اما هجرت كبري، هجرت دروني است. آن هم كوچ و گريز است، ولي گريزي دروني براي حفظ آن تعلقِ قلبي انسان به خداست.
اين هجرت در ارتباط با جميع ابعاد دروني انسان مطرح است.

سلوك عاشورايي، منزل سوم

در محضر حاج آقا مجتبي تهراني:

نشانه هاي هجرت حقيقي سالك 
(بدان اي سالك الي الله!) همه كساني كه مدعي دين داري هستند، خودشان را «مهاجر الي الله» (سالك الي الله) مي دانند و مي گويند ما متدين هستيم.
اما دين داري آثاري دارد.
هجرت داراي نشانه و آثاري است كه انسان مي تواند با اين آثار خودش را شناسايي كند كه آيا واقعاً متدين و مهاجر و مسافر الي الله هست يا خير.
با اين نشانه ها مي تواند خودش را بشناسد كه آيا جزء «و من يخرج من بيته مهاجراً الي الله» هست يا خير.

اولين و ساده ترين نشانه هجرت و دين داري حقيقي اين است كه انسان ببيند آيا مي تواند براي خدا از امور مادي دنيوي صرف نظر كند يا نه.
اين آسان ترين نشانه است!

دومين نشانه هجرت و دين داري حقيقي، از خود گذشتن است.
پس اول مال، دوم جان!
در آيه شريفه72 سوره انفال: «ان الذين امنوا و هاجروا و جاهدوا باموالهم و انفسهم في سبيل الله»
اول «اموال» را مطرح مي كند كه چشم پوشي از آن آسان تر است و بعد «انفس» را مطرح مي كند.

چنان چه بخواهيم ببينيم كه آيا دين داريم يا نداريم اول بايد از مالمان در راه خدا بگذريم،
اگر ديديم كه مي توانيم از مال بگذريم و اموال را فداي دين كنيم، حالا مي رويم سراغ جانمان.
اينجا بايد ببينيم آيا مي توانيم از جانمان بگذريم يا خير؟! ...
هر كس كه ادعاي دين داري مي كند، مي تواند خودش را اين گونه محك بزند و مورد آزمایش قرار دهد.
سلوك عاشورايي، ، منزل سوم، ص129